کمر درد یکی از شایع ترین تجربیات نا خوشایند در زندگی هر فرد است، اما گاهی ماجرا بسیار گیج کننده تر از یک گرفتگی ساده عضلانی می شود. بسیار پیش می آید که فرد با دردی عمیق، مبهم و خسته کننده در ناحیه پایینی ستون فقرات، به خصوص هنگام ایستادن یا چرخیدن، مواجه می شود و پس از انجام تصویر برداری تشدید مغناطیسی به او گفته می شود که دیسک ها کاملا سالم هستند و هیچ گونه بیرون زدگی یا فشار روی نخاع دیده نمی شود. این نقطه دقیقا همان جایی است که بسیاری از بیماران احساس سردرگمی می کنند. واقعیت بالینی این است که حدود 15 تا 45 درصد از کمر درد های مزمن، ریشه در مشکلی به نام سندروم مفاصل فاست کمر دارند؛ آسیبی که مستقیما مفاصل لولایی پشت مهره ها را درگیر می کند و ارتباطی با بیرون زدگی دیسک ندارد.
مفاصل فاست چه هستند و چه نقشی در ستون فقرات دارند؟
برای درک بهتر عملکرد ستون فقرات، باید آن را یک شاهکار مهندسی زیستی در نظر گرفت که همزمان باید دو ویژگی متضاد یعنی استحکام فوق العاده و انعطاف پذیری بالا را تامین کند. ستون مهره ها از بیست و چهار مهره متحرک تشکیل شده است. هر مهره کمری از طریق سه نقطه اتصالی اصلی با مهره بالایی و پایینی خود مفصل می شود. بخش جلویی این سیستم حرکتی، همان دیسک بین مهره ای است که به عنوان یک کمک فنر هیدرولیکی بزرگ، بارهای محوری و ضربات ناشی از وزن را جذب می کند.
در بخش خلفی یا پشتی هر مهره، دو مفصل کوچک لولایی قرار دارند که در اصطلاح پزشکی به آنها مفاصل زیگاپوفیزیال یا فاست گفته می شود. بنابراین، هر قطعه حرکتی دارای دو مفصل فاست (یکی در سمت راست و یکی در سمت چپ) و یک دیسک در جلو است. سطوح این مفاصل کوچک با لایه ای از غضروف مفصلی لغزنده و صاف پوشیده شده و کل ساختار توسط یک کپسول بافتی محافظ احاطه شده است. این کپسول، مایع سینوویال را ترشح می کند که وظیفه روانکاری و کاهش اصطکاک را در حرکات روزمره بر عهده دارد.
جهت گیری زاویه این مفاصل در بخش های مختلف ستون فقرات متفاوت است. در ناحیه گردن زاویه حدود چهل و پنج درجه و در ناحیه قفسه سینه حدود شصت درجه است، اما در ستون فقرات کمری این مفاصل با زاویه ای نزدیک به نود درجه قرار گرفته اند. این جهت گیری خاص در کمر باعث می شود که مفاصل فاست به عنوان یک مانع بیو مکانیکی عمل کنند؛ یعنی به شما اجازه می دهند به راحتی به جلو و عقب خم شوید و تا حدی به طرفین بچرخید، در حالی که همزمان مانع از چرخش های چرخشی بیش از حد یا لغزش های خطرناک مهره ها روی یکدیگر می شوند. شاخه های عصبی حسی بسیار ظریفی به نام شاخه داخلی از اعصاب نخاعی، وظیفه عصب دهی و انتقال پیام های حسی این مفاصل را به مغز بر عهده دارند.
سندروم مفاصل فاست کمر چگونه رخ می دهد؟
سندروم مفاصل فاست کمر در حقیقت به فرآیند التهاب، فرسایش، ساییدگی کپسول و تخریب تدریجی غضروف این مفاصل خلفی اطلاق می شود. زمانی که تعادل انتقال نیرو در ستون فقرات به هم می خورد، فشاری نامتعارف روی این ساختار های کوچک وارد می آید.
با گذر زمان و افزایش فشارهای مکانیکی، لایه غضروفی صیقلی داخل مفصل شروع به نازک شدن و تحلیل رفتن می کند. با از بین رفتن این لایه لغزنده، استخوان های زیرین در تماس مستقیم با یکدیگر قرار می گیرند که در اصطلاح بالینی به آن آرتروپاتی فاست یا استئوآرتریت ستون فقرات خلفی گفته می شود. بدن برای جبران این بی ثباتی مکانیکی، شروع به تولید زوائد و لبه های استخوانی اضافه می کند که استئوفیت یا خار استخوانی نام دارند.
همزمان با این تغییرات ساختاری، کپسول مفصلی دچار التهاب موضعی شدید می شود. پایانه های عصب شاخه داخلی که در این کپسول قرار دارند، پیام های درد شدیدی را به نخاع و مغز ارسال می کنند. سیستم عصبی در واکنش دفاعی به این درد، عضلات عمقی ثبات دهنده اطراف ستون فقرات به ویژه عضله چند سر یا مولتی فیدوس را در وضعیت انقباض دائم و اسپاسم محافظتی قفل می کند. این چرخه معیوب درد، اسپاسم و محدودیت حرکتی، همان سندروم مفاصل فاست کمر است که می تواند برای ماه ها یا سال ها ادامه یابد.
مهم ترین علل ایجاد اختلال و آسیب به مفاصل فاست
ایجاد اختلال در عملکرد مفاصل فاست معمولا نتیجه ترکیب چند عامل بیومکانیکی، محیطی و فردی در طول زمان است:
جدول مقایسه جامع تفاوت های بالینی سندروم مفاصل فاست با دیسک کمر
بزرگ ترین چالش در معاینات بالینی، تمایز میان درد فاست و فتق دیسک است. جدول زیر اصلی ترین فاکتورهای افتراقی را نشان می دهد:
نشانه ها و علائم سندروم مفاصل فاست کمر
علائم این بیماری معمولا ماهیتی پیش رونده دارند، هرچند ممکن است به دنبال یک چرخش ناگهانی یا برداشتن جسم سنگین به شکل دردی حاد آغاز شوند:
روش های معاینه تخصصی و ارزیابی بیو مکانیکی بیماری مفاصل فاست کمر
رسیدن به یک تشخیص دقیق نیازمند انجام معاینات بالینی ساختاریافته توسط متخصص ارتوپدی یا فیزیوتراپیست است. روش های معاینه فیزیکی شامل مراحل زیر می باشند:
تست های تحریکی بالینی مفصل فاست کمر
- تست کمپ: در این مانور اختصاصی، درمانگر تنه بیمار را به طور همزمان در وضعیت اکستنشن (خم شدن به عقب)، چرخش و خم شدن به همان سمت قرار می دهد. این حرکت زاویه مفصل فاست همان سمت را به شدت تحت فشار قرار می دهد. بازتولید درد آشنای بیمار، علامت قطعی مثبت بودن تست کمپ و درگیری فاست است.
- تست لمس فشاری و لغزش مهره ای: در حالت خوابیده روی شکم، درمانگر با شست های خود روی خارهای مهره ای و زوایای مفصلی مفاصل چپ و راست از مهره اول تا پنجم کمری فشارهای خلفی به قدامی ملایم وارد می کند تا سفتی بافتی، حساسیت لمسی و گرید حرکتی هر قطعه را بررسی کند.
جدول مسیر گام به گام و پلکانی درمان سندروم مفاصل فاست کمر
درمان این بیماری بر اساس شدت و مرحله علائم، به شکل مرحله ای انجام می شود:
در مراحل حاد سندروم فاست کمر که شدت درد و خشکی صبحگاهی مانع از حرکت راحت و مراجعه حضوری به مراکز درمانی می شود، بهره گیری از خدمات تخصصی فیزیوتراپی ستون فقرات در منزل بهترین راهکار برای شروع سریع تر توانبخشی است. حضور فیزیوتراپیست مجرب در محیط خانه این امکان را فراهم می سازد تا با استفاده از تجهیزات پرتابل، تکنیک های دستی آزادسازی کپسول مفصلی و اصلاح راستای ستون فقرات در بستر استراحت بیمار اجرا شده و فشار تحمیل شده بر مهره ها بدون نیاز به جا به جایی های دردناک کاهش یابد
پروتکل تمرین درمانی و تمرینات خانگی جهت باز کردن مفاصل فاست ستون فقرات
برخلاف تمرینات فتق دیسک که بر اکستنشن و قوس دادن به پشت تاکید دارند، اساس ورزش های درمانی سندروم فاست بر حرکات فلکشن یا خم شدن ملایم به جلو تمرکز دارد تا سطوح مفصلی از یکدیگر فاصله گرفته و گیرافتادگی کپسول باز شود:
حرکت اول: وضعیت کودک کشیده
این حرکت یوگا یکی از کارآمدترین وضعیت ها برای کاهش بار محوری روی فاست های تحتانی ستون فقرات و کشش عضلات فیله کمر است.
- نحوه انجام: روی یک زیرانداز مناسب زانو بزنید. باسن را به سمت پاشنه پاها هدایت کرده و تنه را به آرامی به جلو پایین بیاورید. دست ها را مستقیما بالای سر روی زمین بکشید و قفسه سینه را به سمت زمین نزدیک نمایید تا در سراسر طول کمر احساس کشیدگی رها کننده ایجاد شود. در تمام مدت نفس های عمیق بکشید.
- تعداد و زمان: کشش را در نقطه راحتی به مدت بیست تا سی ثانیه ثابت نگه دارید و سپس به آرامی بازگردید. این حرکت را روزانه سه تا چهار نوبت تکرار نمایید.
حرکت دوم: کشش تک زانو و جفت زانو به داخل سینه
این حرکت مکانیکی موجب فلکشن ملایم ستون مهره های کمری، صاف شدن گودی کمر و باز شدن کانال خروجی ریشه های عصب در مجاورت فاست می شود.
- نحوه انجام: به پشت روی زمین طاق باز دراز بکشید. با هر دو دست زیر مفصل یک زانو را بگیرید و آن را با ملایمت تا جایی که دردی ایجاد نشود به سمت سینه بکشید بدون اینکه پای مخالف از زمین بلند شود. این حرکت را برای هر طرف به صورت متناوب انجام داده و سپس هر دو پا را همزمان به آغوش بکشید.
- تعداد و زمان: وضعیت انتهای کشش را برای پانزده ثانیه حفظ کنید و تمرین را پنج مرتبه در روز تکرار فرمایید.
حرکت سوم: چرخش خلفی لگن
این تمرین بنیادی ترین حرکت برای فعال سازی عضلات عمقی ثبات دهنده شکم (عضله ترنسورس ابدومینیس) و باز کردن فشار انباشته شده روی فاست های ناحیه ال چهار تا اس یک است.
- نحوه انجام: طاق باز دراز بکشید، زانوها را در زاویه نود درجه خم کرده و کف پاها را روی زمین بگذارید. تصور کنید می خواهید ناف خود را به ستون فقرات بچسبانید؛ با انقباض عضلات زیر شکم، گودی کمر را به صورت کامل و ممتد به تشک یا زمین فشار دهید تا هیچ فاصله ای باقی نماند. از حبس کردن نفس خودداری کنید.
- تعداد و زمان: وضعیت انقباض را ده ثانیه نگه دارید، سپس به آرامی رها سازید. تمرین را در ده تا پانزده تکرار پیوسته انجام دهید.
حرکت چهارم: گربه و شتر ملایم و کنترل شده
هدف اصلی این تمرین، تحریک گردش مایع سینوویال درون مفاصل و آزادسازی خشکی صبحگاهی بدون وارد کردن فشار بیش از حد به کپسول های خلفی است.
- نحوه انجام: روی کف دست ها و زانوها قرار بگیرید به شکلی که شانه ها در راستای مچ دست و لگن در امتداد زانو باشد. با بازدم آرام، ستون فقرات را مانند گربه به بالا قوس دهید و سر را به پایین رها کنید. در مرحله بازگشت، تنه را تنها تا سطح صاف و خنثی برگردانید و به هیچ وجه کمر را به سمت پایین گود نکنید زیرا گود شدن ستون فقرات مفاصل ملتهب فاست را تحت فشار فشرده سازی قرار می دهد.
- تعداد و زمان: ده تا دوازده چرخه رفت و برگشت بسیار آرام همراه با دم و بازدم کنترل شده.
۳ راهکار میانبر و فوق سریع برای خاموش کردن درد فاست
۱. منوال تراپی و گپینگ مفصلی: وقتی فاست قفل میکند، فشار منفی داخل کپسول از بین می رود و لایه های غضروفی روی هم ساییده میشوند. با تکنیک دستی تخصصی Lumbar Roll، دو سطح مفصلی برای لحظهای از هم باز شده و گیر کپسولی درجا آزاد می شود.
۲. سوزنخشک عمقی: برای عضله مولتی فیدوس عضلات مولتی فیدوس مستقیما روی مفاصل فاست چسبیده اند. به محض التهاب فاست، این عضله اسپاسم شدیدی ایجاد میکند که مثل گچ مفصل را قفل نگه می دارد. آزادسازی دقیق با درای نیدلینگ شاخه داخلی عصب، اسپاسم را در چند دقیقه برطرف میکند.
۳. تمرینات فلکشن ویلیامز: خم شدنهای کنترل شده به جلو فضای بین مفاصل فاست و سوراخ های بینمهرهای را باز میکند. حرکت کشش دو زانو در شکم در حالت خوابیده، اورژانسیترین تمرین برای باز کردن فشار از روی فاست است.
رفتارهای آسیب زا در برابر رفتار های اصلاحی سبک زندگی برای مفاصل فاست کمر
رعایت ارگونومی در طول شبانه روز فاکتور قطعی برای پیشگیری از عود بیماری پس از درمان است:
اقدامات پیشگیرانه و مراقبت های ارگونومیک برای سندروم مفاصل فاست کمر
پیشگیری از فرسایش و تخریب سطوح مفصلی فاست نیازمند مدیریت متغیرهای بیومکانیکی است:
- کنترل وزن و سایز دور شکم: شکم برجسته مرکز ثقل بدن را به جلو رانده و برای جبران این وضعیت، انحنای لوردوز کمری به شدت افزایش می یابد. این رویداد مستقیما فشردگی مفاصل فاست را چند برابر می کند.
- تغییر مداوم پوزیشن در کارهای دفتری: استقرار طولانی در حالت نشسته یا ایستاده تغذیه بافت غضروفی را که وابسته به پمپ حرکتی است مختل می نماید. هر چهل دقیقه، تغییر موقعیت به مدت دو دقیقه ضرورت دارد.
- تقویت ساختارهای عضلانی عمیق ستون فقرات: عضلات ترنسورس شکم، فیله های عمقی مولتی فیدوس و عضلات کف لگن نوعی بریس طبیعی درونی ایجاد می کنند که مفاصل فاست را در برابر بارهای ناگهانی محافظت می نماید.
- پرهیز از مصرف خودسرانه بریس های صلب: بستن طولانی مدت کمربندهای طبی سفت تنها موجب لاغری، آتروفی و بی مصرف شدن عضلات تثبیت کننده تنه شده و پس از باز کردن بریس، درد را با شدت بیشتری برمی گرداند.
سوالات متداول کاربران درباره سندروم مفاصل فاست کمر
۱. آیا سندروم مفاصل فاست کمر همان دیسک کمر است؟
خیر؛ این دو اختلال منشا آناتومیک متفاوتی دارند. فتق دیسک ناشی از آسیب دیدگی ساختارهای الاستیک و دیسک های ژلاتینی در بخش قدامی ستون مهره هاست و با خم شدن به سمت جلو یا عطسه تشدید می شود. در نقطه مقابل، سندروم فاست یک درگیری استخوانی مفصلی در ستون های پشتی مهره هاست که با ایستادن طولانی و خم شدن به سمت عقب تحریک می گردد. البته به دنبال کاهش ارتفاع دیسک در طول سال ها، فشار مضاعفی بر فاست ها وارد آمده و هر دو اختلال می توانند همزمان حضور داشته باشند.
۲. چرا در تصویربرداری ام آر آی بیرون زدگی دیسک گزارش نشده اما بیمار از کمردرد غیرقابل تحمل رنج می برد؟
ام آر آی بیشتر روی تغییرات بافت نرم و فضای دیسک ها حساس است. مفاصل فاست ابعاد کوچکی دارند و تغییرات بافتی مانند چین خوردگی کپسول، تحریک گیرنده های درد سینوویال و التهابات اولیه غضروف در تصاویر ام آر آی عادی به سادگی قابل رویت نیستند. در این موارد، معاینه بالینی فیزیکی و انجام تست های تحریکی مکانیکی کلید اصلی تشخیص است.
۳. محدوده دقیق انتشار درد ناشی از فاست کمر به چه شکل است؟
درد مفاصل فاست معمولا به صورت دردی عمیق در گودی کمر و روی مهره های پایینی احساس می شود و سپس به ناحیه بالای باسن، لگن، کشاله ران و پشت ران ها تیر می کشد. تفاوت بالینی بزرگ این درد با سیاتیک این است که درد ارجاعی فاست تقریبا هیچ گاه از زانو پایین تر نرفته و باعث گزگز، بی حسی یا ضعف در مچ و انگشتان پا نمی شود.
۴. آیا درمان سندروم مفاصل فاست نیاز به جراحی باز دارد؟
در بیش از نود و پنج درصد بیماران، نیازی به اتاق عمل و جراحی باز وجود ندارد. ترکیب درمان های محافظه کارانه، تکنیک های تخصصی فیزیوتراپی مانند موبیلیزاسیون و درای نیدلینگ، و در موارد مقاوم، اجرای مداخلات اینترونشنال ضد درد نظیر فرسایش با امواج رادیوفرکوئنسی علائم را بدون ورود به جراحی باز برطرف می نماید. جراحی باز تنها در صورت بروز ناپایداری مکانیکی حاد یا لغزش های شدید مهره ای ضرورت پیدا می کند.
۵. چه وضعیت هایی بیشترین تحریک را در مفاصل فاست ملتهب ایجاد می کنند؟
ایستادن برای زمان طولانی بدون جابجایی وزن، خوابیدن روی شکم که قوس کمر را به بیشترین حد ممکن می رساند، خم شدن تنه به عقب (اکستنشن)، چرخش ناگهانی تنه به طرفین و حمل اشیای سنگین در فاصله ای دور از مرکز بدن بالاترین بار فشاری را بر فاست ها تحمیل می کنند.
۶. درمان عصب کشی یا رادیو فرکوئنسی تا چه میزان ماندگاری دارد؟
ابلیشن رادیوفرکوئنسی شاخه های داخلی به صورت میانگین تسکین دردی بین نه ماه تا دو سال برای بیمار فراهم می کند. طول این دوره طلایی بهترین زمان برای بازآموزی سیستم حرکتی و تقویت زنجیره عضلانی پشتی است تا پس از رشد طبیعی مجدد شاخه های عصبی، ستون فقرات با پشتیبانی عضلات قوی مانع از بازگشت درد گردد.
۷. آیا استفاده دائمی از شکم بند یا بریس طبی برای کاهش درد فاست توصیه می شود؟
خیر؛ استفاده از کمربندهای طبی تنها در هفتاد و دو ساعت نخست بروز دردهای به شدت حاد جهت مهار انقباضات ناگهانی مجاز است. بستن مکرر و طولانی کمربند پیامی عصبی مبنی بر عدم نیاز به انقباض فیله های کمری صادر کرده و ضعف عضلانی شدید ناشی از آن، تخریب مفاصل فاست را شتاب می بخشد.
اینجانب علیرضا کیوان داریان با کد نظام پزشکی: ف-4037 مولف پنج کتاب و نویسنده ده ها مقاله در مطبوعات کشور ، روزنامه نگار، کارشناس برنامه های صداوسیما، فیزیوتراپیست اسبق فدراسیون شمشیربازی، مشاور توسعه سلامتی و مدرس دوره های آموزشی وزارت امور خارجه، محقق شرکت های سازنده تجهیزات فیزیوتراپی،پس از ۲۴ سال تجربه کلینیکی و بالینی در بخش های فیزیوتراپی، آی سی یو و سی سی یو بیمارستان های مختلف تهران و سال ها تجربه به عنوان مسئول فنی فیزیوتراپی درمانگاه زعفرانیه و کار در دیگر کلینیک های تخصصی و همکاری باتیم های مطرح ورزشی و گذراندن دوره های ویژه درمان های دستی ستون فقرات و اندامهای تحتانی و فوقانی، الکتروتراپی و اگزر سایز تراپی نزد اساتید صاحب نام داخل و خارج از کشور و تهیه مدرن ترین دستگاه های فیزیوتراپی و کلینیک مطابق بالاترین استانداردهای پزشکی جهان، کلینیک تخصصی فیزیوتراپی کیوان را در تهرانسر دایر کردم.
